Notes sur l’ontologie chez Hegel et Marx
Summary: French translation of article originally published here — Editors
Les discussions sur la « méthode dialectique » posent souvent problème, car celle-ci est le plus souvent considérée comme une sorte d’outil ou d’approche appliquée à un contenu extérieur. Or, c’est précisément cela que Hegel et Marx rejettent. La méthode de Hegel (ou sa « logique », si l’on préfère) ne fait qu’un avec le contenu de son objet d’étude. Elle n’est pas extérieure à l’objet d’investigation ; elle est le mouvement de cet objet d’investigation saisi par la pensée.
Si Kant cherchait à restaurer la dignité du sujet en montrant que notre connaissance du monde objectif dépend de la constitution subjective de l’esprit, Hegel restaure la dignité de l’objet en démontrant que cette découverte ne constitue pas un obstacle à la connaissance des choses en soi, mais en est au contraire la condition même de possibilité.
En ce sens, la Logique de Hegel est son ontologie1. C’est l’être de la pensée qui rend possible la connaissance de l’être du monde.
Toute tentative visant à écarter l’ontologie (que ce soit chez Hegel ou chez Marx) risque donc toujours de sombrer dans une épistémologie formaliste2. Gillian Rose a beaucoup à dire à ce sujet lorsqu’il s’agit d’Adorno et de l’École de Francfort. Si « l’absolu » est une mystification idéaliste que l’on peut écarter au profit de « la méthode », alors qu’est-ce que la « dialectique » sinon un outil à appliquer — puisque, comme Hegel l’a toujours soutenu, l’absolu est immanent à l’acte de pensée le plus élémentaire ? Il faut considérer que l’être et la pensée occupent des domaines ontologiquement distincts si l’absolu ne peut être pensé.
À mon sens, la place de Raya Dunayevskaya dans ce débat réside dans son rejet du rejet des absolus de Hegel par la pensée marxiste après Marx (en quoi elle a été grandement aidée par le fait que Lénine n’ait pas rejeté l’absolu dans son « Résumé de la Logique de Hegel » de 1914). Puisqu’elle convient que « tout commencement doit partir de l’absolu, bien qu’il ne soit absolu que dans son accomplissement », elle ne peut guère se ranger dans le camp de ceux qui rejettent catégoriquement l’ontologie. Mais cela n’implique pas pour autant qu’elle adhère à l’ontologie de Lukács, centrée sur une métaphysique du travail productif. En effet, en réaffirmant le concept marxiste de travail utile comme déterminant transhistorique de l’histoire humaine, il le surcharge de l’idée selon laquelle l’économisation du temps signifie que le temps de travail socialement nécessaire reste la mesure de la richesse non seulement dans le capitalisme, mais aussi dans le socialisme. Il y a de nombreuses années, j’ai rédigé une critique de l’un des derniers ouvrages de Lukács, The Process of Democratization, dans lequel il concluait que la gestion démocratique de cette moyenne sociale démoniaque est le niveau le plus élevé que l’humanité puisse atteindre à ce stade historique (un point de vue partagé aujourd’hui tant par les socialistes de marché que par les socialistes étatistes).
L’ontologie de Marx, dirais-je, se trouve dans son concept d’« être générique » [Gattungswesen]. La capacité de création consciente et intentionnelle définit son ontologie sociale. Bien que le terme Gattungswesen soit emprunté à Feuerbach (à l’égard duquel Marx était loin d’être sans critique, même dans ses premiers écrits), il doit beaucoup à la notion aristotélicienne d’épanouissement des capacités intellectuelles et manuelles de l’être humain. Comme le souligne Michael Lazarus dans son nouvel ouvrage, Absolute Ethical Life: Aristotle, Hegel and Marx, « le concept marxiste d’“être-espèce” ne désigne pas une essence humaine ahistorique, mais formule au contraire la manière dont les êtres humains sont des êtres historiques et sociaux » (p. 197). Marx lui-même n’utilise pas le terme Gattungwesen dans Le Capital, mais c’est parce que l’objet de son analyse n’est pas la condition humaine en tant que telle, mais la logique du capital. Celle-ci s’exprime donc en termes d’interaction métabolique entre le travail et la nature, en tant que condition irrévocable de l’humanité. Mais il le fait sans présumer qu’une détermination temporelle abstraite la régisse indéfiniment ; au contraire, celle-ci est responsable de ce que nous appelons aujourd’hui la rupture métabolique, qui est si inhérente au mode de production capitaliste.
Il y a beaucoup plus à dire à ce sujet : dans Histoire et conscience de classe, Lukács déclare certes que « l’absolu, le but de la philosophie de Hegel, reste valable pour le marxisme », mais il identifie ensuite l’absolu comme saisissant « l’histoire réelle de l’humanité » jusqu’à l’abolition du capitalisme. C’est parce qu’il considère le dessaisissement de soi [Entaüsserung]3 comme la « contribution philosophique centrale » de Hegel plutôt que sa transcendance. Avec la fin de la société de classes, écrit-il, « l’absolu… joue son rôle historique pour la dernière fois ». Ainsi, lui aussi, en fin de compte, sépare la méthode du contenu.
Traduit par I. J.
- L’ontologie est l’étude de la nature de l’être ou d’une catégorie d’êtres. Une ontologie sociale explore les capacités fondamentales des êtres humains en tant qu’êtres sociaux. [↩]
- L’épistémologie est l’étude de la connaissance. Elle s’intéresse à la nature de l’esprit (par exemple : est-il passif ou actif, réceptif ou créatif, etc.) ? [↩]
- Stéphane Haber nous indique:
LEAVE A REPLY
1 Comment
ABOUT THE AUTHOR
LEAVE A REPLY
1 Comment
-
Nasser Barin on June 29, 2026 at 12:25 am
This is a Persian translation by Peter Heudis! Reflections on Ontology in Hegel and Marx
✍ Peter Heudis
Translator: Nasser Brin
🚩 📕 تأملاتی درباره‌ی هستی‌شناسی نزد هگل و مارکس
✍ پیتر هیودیس
مترجم: #ن_برین
📑 بحث‌های مربوط به «روش دیالکتیکی» اغلب مسئله‌ساز می‌شوند، زیرا معمولاً آن را نوعی ابزار یا رویکردی می‌دانند که بر محتوایی بیرونی اعمال می‌شود. اما دقیقاً همین موضع است که هگل و مارکس رد می‌کنند. روش هگل (یا اگر ترجیح داده شود، «منطق» او) با محتوای موضوع خود یگانه است. این روش چیزی بیرون از موضوع پژوهش نیست؛ بلکه همان حرکتِ موضوع پژوهش است که در اندیشه بازگرفته و فهمیده شده است.
اگر کانت می‌کوشید شأن و منزلت سوژه را از طریق نشان دادن این نکته احیا کند که شناخت ما از جهان عینی به ساختار ذهن وابسته است، هگل شأن ابژه را احیا می‌کند. او نشان می‌دهد که این کشف نه مانعی برای شناختِ اشیا فی‌نفسه، بلکه دقیقاً شرط امکان چنین شناختی است.
در این نگرش، «منطق» هگل همان هستی‌شناسی اوست. هستیِ اندیشه، امکان شناخت هستیِ جهان را فراهم می‌کند.
ازاین‌رو، تلاش برای کنار گذاشتن هستی‌شناسی(۱) در هگل یا مارکس، همواره این خطر را در پی دارد که به نوعی معرفت‌شناسیِ (۲) صورت‌گرا یا فرمالیستی فروکاسته شود. گیلیان رز در نقد آدورنو و مکتب فرانکفورت بارها بر این نکته تأکید کرده است.
اگر «مطلق» را صرفاً یک رازآلودگی ایدئالیستی بدانیم و آن را کنار بگذاریم تا فقط «روش» باقی بماند، آن‌گاه «دیالکتیک» چه خواهد بود جز ابزاری که بر چیزی اعمال می‌شود؟ زیرا هگل پیوسته استدلال می‌کند که مطلق در درون ابتدایی‌ترین کنش اندیشیدن حضور دارد و در آن درون‌ماندگار است. اگر مطلق نتواند اندیشیده شود، ناچار باید فرض کنیم که هستی و اندیشه در دو قلمرو هستی‌شناختیِ متمایز و جدا از یکدیگر سکونت دارند.
از نظر من، جایگاه دونایفسکایا در این مناقشه در ردِ طردِ مطلق‌های هگل از سوی مارکسیسمِ پس از مارکس قرار دارد.(۳) موضعی که در اتخاذ آن، یادداشت‌های لنین بر «خلاصه‌ی منطق هگل» در سال ۱۹۱۴ و خودداری او از کنار گذاشتن مفهوم مطلق، کمک بزرگی به دونایفسکایا کرد.
از آنجا که او با این گزاره موافق است که «هر آغاز باید از مطلق صورت گیرد، هرچند مطلق تنها در تحقق و تکامل نهایی خود مطلق است»، به‌سختی می‌توان او را در صف کسانی قرار داد که هستی‌شناسی را به‌طور کامل رد می‌کنند.
اما این موضع به معنای همسویی با هستی‌شناسی لوکاچ نیست؛ هستی‌شناسی‌ای که بر نوعی متافیزیکِ کارِ مولد بنا شده است. دلیلش این است که لوکاچ، با بازپس‌گیری مفهوم مارکسیِ «کارِ هدفمند» به‌عنوان عاملِ تعیین‌کنندهٔ فراتاریخیِ تاریخ بشر، بار نظریِ بیش از اندازه‌ای بر آن تحمیل می‌کند. او این مفهوم را با این تصور پیوند می‌زند که کاهشِ زمانِ کارِ لازم در تولید اجتماعی به این معناست که «زمانِ کارِ اجتماعاً لازم» نه فقط در سرمایه‌داری، بلکه در سوسیالیسم نیز همچنان معیار سنجش ثروت باقی می‌ماند. سال‌ها پیش، در نقدی بر یکی از آخرین کتاب‌های لوکاچ، فرایند دموکراتیزه‌شدن، نشان دادم که او در آن اثر به این نتیجه می‌رسد که مدیریت دموکراتیکِ این «میانگین اجتماعیِ جبار» (demonic social average)، دورترین افقی است که بشریت در این مقطع تاریخی می‌تواند به آن دست یابد؛ دیدگاهی که امروزه سوسیالیست‌های بازارمحور و سوسیالیست‌های دولت‌گرا نیز در آن مشترک‌اند.
من استدلال می‌کنم که هستی‌شناسی مارکس را باید در مفهوم «هستیِ نوعی» (Gattungswesen) جست‌وجو کرد. از نظر او، توانایی آفرینش آگاهانه و هدفمند، بنیان هستی‌شناسی اجتماعی انسان را تشکیل می‌دهد
گرچه اصطلاح Gattungswesen از فوئرباخ گرفته شده است ــ کسی که مارکس حتی در نخستین نوشته‌هایش نیز نسبت به او کاملاً بی‌انتقاد نبود ــ این مفهوم وامدار تلقی ارسطو از شکوفایی و تحقق ظرفیت‌های ذهنی و عملی انسان است.همان‌گونه که مایکل لازاروس (Michael Lazarus) در کتاب زندگی اخلاقیِ مطلق: ارسطو، هگل و مارکس اشاره می‌کند؛ «مفهوم “هستیِ نوعی” نزد مارکس به یک ذات انسانیِ فرا‌تاریخی اشاره ندارد، بلکه شیوه‌ای را صورت‌بندی می‌کند که انسان‌ها به‌واسطه‌ی آن موجوداتی تاریخی و اجتماعی هستند.»
مارکس در کتاب سرمایه از اصطلاح «هستی نوعی» (Gattungswesen) استفاده نمی‌کند، زیرا موضوع بررسی آن اثر، ماهیت انسان به‌خودیِ خود نیست، بلکه منطق حاکم بر سرمایه است.
ازاین‌رو، این ایده در قالبِ تعاملِ سوخت‌وسازی (متابولیک) میان کار و طبیعت بیان می‌شود؛ تعاملی که شرطِ برگشت‌ناپذیرِ وجود انسانی است. اما مارکس این کار را بدون آن انجام می‌دهد که فرض کند یک تعینِ انتزاعیِ زمانی تا ابد بر این رابطه حکم می‌راند. برعکس، همین منطق مسئول چیزی است که امروز آن را گسست در تبادل مادی میان انسان و طبیعت (شکاف متابولیک) می‌نامیم؛ شکافی که جزئی جدایی‌ناپذیر از شیوه‌ی تولید سرمایه‌داری است.
درباره‌ی این مسأله مطالب بسیار بیشتری می‌توان گفت.
لوکاچ در کتاب «تاریخ و آگاهی طبقاتی» تصریح می‌کند که «مطلق، که هدف فلسفه‌ی هگل است، برای مارکسیسم همچنان معتبر باقی می‌ماند». اما او سپس مطلق را با «تاریخ واقعی بشریت» تا زمان الغای سرمایه‌داری یکی می‌گیرد.دلیل این امر آن است که لوکاچ «برون‌افکنی» یا Entäusserung را مهم‌ترین دستاورد فلسفی هگل و نه فراروی از آن را می‌داند. او می‌نویسد که با پایان جامعه‌ی طبقاتی، «مطلق … برای آخرین بار نقش تاریخی خود را ایفا می‌کند».
از این جهت، لوکاچ نیز در نهایت روش را از محتوا جدا می‌کند.
یادداشت‌ها:
۱- هستی‌شناسی (Ontology): مطالعه‌ی ماهیتِ هستی یا گونه‌ای از موجودات است. هستی‌شناسی اجتماعی به بررسی ظرفیت‌های بنیادین انسان به‌عنوان موجودی اجتماعی می‌پردازد.
۲- معرفت‌شناسی (Epistemology): مطالعه‌ی شناخت است. این حوزه ماهیت ذهن را بررسی می‌کند؛ برای مثال اینکه آیا ذهن منفعل است یا فعال، دریافت‌کننده است یا آفریننده، و مانند آن.
۳- مترجم: بسیاری از مارکسیست‌های پس از مارکس مطلق‌های هگل را رد کردند. دونایفسکایا این رد کردن را رد می‌کند. نکته‌ی مهم این است که rejection در این متن بار معرفت‌شناختی و نظریِ «کنار گذاشتن» و «نپذیرفتن» دارد، نه بار دیالکتیکیِ Negation (Negation/Negation der Negation) که هگل به کار می‌برد. اگر نویسنده می‌خواست از معنای فنی هگلی استفاده کند، به احتمال زیاد واژه‌ی negation را به‌کار می‌برد، نه rejection
(PETER HUDIS)
به ما به‌پیوندید:
Reply
🌐 https://t.me/kkfsf
This is a Persian translation by Peter Heudis! Reflections on Ontology in Hegel and Marx
✍ Peter Heudis
Translator: Nasser Brin
🚩 📕 تأملاتی درباره‌ی هستی‌شناسی نزد هگل و مارکس
✍ پیتر هیودیس
مترجم: #ن_برین
📑 بحث‌های مربوط به «روش دیالکتیکی» اغلب مسئله‌ساز می‌شوند، زیرا معمولاً آن را نوعی ابزار یا رویکردی می‌دانند که بر محتوایی بیرونی اعمال می‌شود. اما دقیقاً همین موضع است که هگل و مارکس رد می‌کنند. روش هگل (یا اگر ترجیح داده شود، «منطق» او) با محتوای موضوع خود یگانه است. این روش چیزی بیرون از موضوع پژوهش نیست؛ بلکه همان حرکتِ موضوع پژوهش است که در اندیشه بازگرفته و فهمیده شده است.
اگر کانت می‌کوشید شأن و منزلت سوژه را از طریق نشان دادن این نکته احیا کند که شناخت ما از جهان عینی به ساختار ذهن وابسته است، هگل شأن ابژه را احیا می‌کند. او نشان می‌دهد که این کشف نه مانعی برای شناختِ اشیا فی‌نفسه، بلکه دقیقاً شرط امکان چنین شناختی است.
در این نگرش، «منطق» هگل همان هستی‌شناسی اوست. هستیِ اندیشه، امکان شناخت هستیِ جهان را فراهم می‌کند.
ازاین‌رو، تلاش برای کنار گذاشتن هستی‌شناسی(۱) در هگل یا مارکس، همواره این خطر را در پی دارد که به نوعی معرفت‌شناسیِ (۲) صورت‌گرا یا فرمالیستی فروکاسته شود. گیلیان رز در نقد آدورنو و مکتب فرانکفورت بارها بر این نکته تأکید کرده است.
اگر «مطلق» را صرفاً یک رازآلودگی ایدئالیستی بدانیم و آن را کنار بگذاریم تا فقط «روش» باقی بماند، آن‌گاه «دیالکتیک» چه خواهد بود جز ابزاری که بر چیزی اعمال می‌شود؟ زیرا هگل پیوسته استدلال می‌کند که مطلق در درون ابتدایی‌ترین کنش اندیشیدن حضور دارد و در آن درون‌ماندگار است. اگر مطلق نتواند اندیشیده شود، ناچار باید فرض کنیم که هستی و اندیشه در دو قلمرو هستی‌شناختیِ متمایز و جدا از یکدیگر سکونت دارند.
از نظر من، جایگاه دونایفسکایا در این مناقشه در ردِ طردِ مطلق‌های هگل از سوی مارکسیسمِ پس از مارکس قرار دارد.(۳) موضعی که در اتخاذ آن، یادداشت‌های لنین بر «خلاصه‌ی منطق هگل» در سال ۱۹۱۴ و خودداری او از کنار گذاشتن مفهوم مطلق، کمک بزرگی به دونایفسکایا کرد.
از آنجا که او با این گزاره موافق است که «هر آغاز باید از مطلق صورت گیرد، هرچند مطلق تنها در تحقق و تکامل نهایی خود مطلق است»، به‌سختی می‌توان او را در صف کسانی قرار داد که هستی‌شناسی را به‌طور کامل رد می‌کنند.
اما این موضع به معنای همسویی با هستی‌شناسی لوکاچ نیست؛ هستی‌شناسی‌ای که بر نوعی متافیزیکِ کارِ مولد بنا شده است. دلیلش این است که لوکاچ، با بازپس‌گیری مفهوم مارکسیِ «کارِ هدفمند» به‌عنوان عاملِ تعیین‌کنندهٔ فراتاریخیِ تاریخ بشر، بار نظریِ بیش از اندازه‌ای بر آن تحمیل می‌کند. او این مفهوم را با این تصور پیوند می‌زند که کاهشِ زمانِ کارِ لازم در تولید اجتماعی به این معناست که «زمانِ کارِ اجتماعاً لازم» نه فقط در سرمایه‌داری، بلکه در سوسیالیسم نیز همچنان معیار سنجش ثروت باقی می‌ماند. سال‌ها پیش، در نقدی بر یکی از آخرین کتاب‌های لوکاچ، فرایند دموکراتیزه‌شدن، نشان دادم که او در آن اثر به این نتیجه می‌رسد که مدیریت دموکراتیکِ این «میانگین اجتماعیِ جبار» (demonic social average)، دورترین افقی است که بشریت در این مقطع تاریخی می‌تواند به آن دست یابد؛ دیدگاهی که امروزه سوسیالیست‌های بازارمحور و سوسیالیست‌های دولت‌گرا نیز در آن مشترک‌اند.
من استدلال می‌کنم که هستی‌شناسی مارکس را باید در مفهوم «هستیِ نوعی» (Gattungswesen) جست‌وجو کرد. از نظر او، توانایی آفرینش آگاهانه و هدفمند، بنیان هستی‌شناسی اجتماعی انسان را تشکیل می‌دهد
گرچه اصطلاح Gattungswesen از فوئرباخ گرفته شده است ــ کسی که مارکس حتی در نخستین نوشته‌هایش نیز نسبت به او کاملاً بی‌انتقاد نبود ــ این مفهوم وامدار تلقی ارسطو از شکوفایی و تحقق ظرفیت‌های ذهنی و عملی انسان است.
همان‌گونه که مایکل لازاروس (Michael Lazarus) در کتاب زندگی اخلاقیِ مطلق: ارسطو، هگل و مارکس اشاره می‌کند؛ «مفهوم “هستیِ نوعی” نزد مارکس به یک ذات انسانیِ فرا‌تاریخی اشاره ندارد، بلکه شیوه‌ای را صورت‌بندی می‌کند که انسان‌ها به‌واسطه‌ی آن موجوداتی تاریخی و اجتماعی هستند.»
مارکس در کتاب سرمایه از اصطلاح «هستی نوعی» (Gattungswesen) استفاده نمی‌کند، زیرا موضوع بررسی آن اثر، ماهیت انسان به‌خودیِ خود نیست، بلکه منطق حاکم بر سرمایه است.
ازاین‌رو، این ایده در قالبِ تعاملِ سوخت‌وسازی (متابولیک) میان کار و طبیعت بیان می‌شود؛ تعاملی که شرطِ برگشت‌ناپذیرِ وجود انسانی است. اما مارکس این کار را بدون آن انجام می‌دهد که فرض کند یک تعینِ انتزاعیِ زمانی تا ابد بر این رابطه حکم می‌راند. برعکس، همین منطق مسئول چیزی است که امروز آن را گسست در تبادل مادی میان انسان و طبیعت (شکاف متابولیک) می‌نامیم؛ شکافی که جزئی جدایی‌ناپذیر از شیوه‌ی تولید سرمایه‌داری است.
درباره‌ی این مسأله مطالب بسیار بیشتری می‌توان گفت.
لوکاچ در کتاب «تاریخ و آگاهی طبقاتی» تصریح می‌کند که «مطلق، که هدف فلسفه‌ی هگل است، برای مارکسیسم همچنان معتبر باقی می‌ماند». اما او سپس مطلق را با «تاریخ واقعی بشریت» تا زمان الغای سرمایه‌داری یکی می‌گیرد.
دلیل این امر آن است که لوکاچ «برون‌افکنی» یا Entäusserung را مهم‌ترین دستاورد فلسفی هگل و نه فراروی از آن را می‌داند. او می‌نویسد که با پایان جامعه‌ی طبقاتی، «مطلق … برای آخرین بار نقش تاریخی خود را ایفا می‌کند».
از این جهت، لوکاچ نیز در نهایت روش را از محتوا جدا می‌کند.
یادداشت‌ها:
۱- هستی‌شناسی (Ontology): مطالعه‌ی ماهیتِ هستی یا گونه‌ای از موجودات است. هستی‌شناسی اجتماعی به بررسی ظرفیت‌های بنیادین انسان به‌عنوان موجودی اجتماعی می‌پردازد.
۲- معرفت‌شناسی (Epistemology): مطالعه‌ی شناخت است. این حوزه ماهیت ذهن را بررسی می‌کند؛ برای مثال اینکه آیا ذهن منفعل است یا فعال، دریافت‌کننده است یا آفریننده، و مانند آن.
۳- مترجم: بسیاری از مارکسیست‌های پس از مارکس مطلق‌های هگل را رد کردند. دونایفسکایا این رد کردن را رد می‌کند. نکته‌ی مهم این است که rejection در این متن بار معرفت‌شناختی و نظریِ «کنار گذاشتن» و «نپذیرفتن» دارد، نه بار دیالکتیکیِ Negation (Negation/Negation der Negation) که هگل به کار می‌برد. اگر نویسنده می‌خواست از معنای فنی هگلی استفاده کند، به احتمال زیاد واژه‌ی negation را به‌کار می‌برد، نه rejection
(PETER HUDIS)
به ما به‌پیوندید:
🌐 https://t.me/kkfsf